Soru arşivi

Zihinden uzaklaştırılmaya çalışılan bir düşüncenin yeniden belirmesi her zaman rastlantı değildir. Düşünce bastırma araştırmalarında, katılımcılardan belirli bir şeyi düşünmemeleri istendiğinde bu düşüncenin sonradan daha sık ortaya çıkabildiği görülmüştür. Açıklamalardan biri, zihnin yasaklanan düşüncenin ortaya çıkıp çıkmadığını denetlerken onu erişilebilir tutmasıdır. Özellikle dikkat başka görevlerle de meşgulse bu denetim, uzaklaştırılmak istenen içeriği öne çıkarabilir. “Ters çaba kuralı” olarak adlandırılan bu durumda kişi, bir düşünceyi zihninden çıkarmaya çalışırken kullandığı denetim yoluyla onun yeniden belirmesini kolaylaştırır.

Bu parçaya göre aşağıdakilerden hangisi “ters çaba kuralı”na bir örnektir?

2025’te Euclid Uzay Teleskobu’nun görüntülerinde bulunan bir ışık halkasıyla ilgili haberi okurken keşfin yapıldığı yere takıldım. Halka, 1884’ten beri bilinen bir galaksinin merkezinin çevresinde görülüyordu. Daha uzaktaki bir galaksiden gelen ışık, öndeki galaksinin kütle çekimiyle bükülerek bu görüntüyü oluşturmuştu. Beni şaşırtan, böylesine dikkat çekici bir yapının uzun zamandır bilinen bir yerde fark edilmesiydi. Yeni teleskop, gökyüzüne yeni bir şey eklememişti; orada bulunan fakat önceki gözlemlerde seçilemeyen bir ayrıntıyı görünür kılmıştı. Yıllardır tanınan bu galaksi, gelişmiş bir gözlem aracı sayesinde beklenmedik bir keşfin merkezine yerleşmişti.

Bu parçada fark edilen durumu açıklayan söz aşağıdakilerin hangisidir?

Vatandaş bilimi, mesleği araştırmacılık olmayan kişilerin bilimsel çalışmaların yürütülmesine gönüllü olarak katkı sunduğu bir yaklaşımdır. Katılımcılar, araştırmanın yöntemine uygun biçimde gözlem yapabilir, kayıt oluşturabilir veya mevcut verileri sınıflandırabilir. Böylece bilimsel bilginin yalnızca paylaşıldığı değil, üretilmesine toplumun da katıldığı bir süreç ortaya çıkar.

Bu parçaya göre aşağıdaki çalışmalardan hangisi vatandaş bilimine örnek gösterilebilir?

Yapay zekâ destekli bir araçla çalışırken işin daha hızlı ilerlediğini hissedebilirsiniz. Nitekim 2025’te deneyimli yazılımcılarla yapılan bir araştırmada katılımcılar, bu araçlarla yaklaşık yüzde 20 hızlandıklarını düşündü. Oysa görevleri tamamlama süreleri ortalama yüzde 19 uzamıştı. Bu sonuç, bütün yapay zekâ araçlarının işleri yavaşlattığını göstermez elbette. Ancak bir aracı kullanırken kendimizi daha üretken hissetmemiz de onun verimimizi artırdığını kanıtlamaz. Ekranda hızla beliren öneriler, işin tamamlanmasına ne kadar katkıda bulunuyor? Kazancı belirleyecek olan, aracın bize yaşattığı hız duygusundan çok, sonunda ortaya çıkan iştir.

Bu parçanın yazarının asıl eleştirdiği durum aşağıdakilerin hangisidir?

Canlılar; deri hücreleri, salgılar ve atıklar aracılığıyla bulundukları ortama genetik materyal bırakır. Çevresel DNA analizinde bu materyal, su, toprak veya hava örneklerinden elde edilerek incelenir. Böylece canlıların kendisinden doğrudan doku örneği alınmadan bir bölgedeki türlerin varlığına ilişkin bilgi edinilebilir.

Bu parçaya göre aşağıdaki uygulamalardan hangisinde çevresel DNA analizinden yararlanılmıştır?

Uzun süre çalışılarak öğrenilen bazı beceriler, zamanla her adımı ayrı ayrı düşünmeden gerçekleştirilebilir. Performans baskısı ise kişinin dikkatini yeniden hareketin ayrıntılarına çevirebilir. Spor ve müzik alanındaki araştırmalarda incelenen açıklamalardan birine göre bu aşırı denetim, otomatikleşmiş becerinin akışını bozabilir. Deneyimli bir kişi, hata yapmamak için hareketlerini başlangıç düzeyindeymiş gibi tek tek yönetmeye çalışırken alışık olmadığı hatalar yapabilir. “Ters çaba kuralı” olarak adlandırılan bu durumda doğru yapmayı güvenceye almak amacıyla artırılan bilinçli kontrol, yerleşmiş becerinin uygulanmasını aksatır.

Bu parçaya göre aşağıdakilerden hangisi “ters çaba kuralı”na bir örnektir?

Bir fidanın toprağa yerleştirilmesiyle bir ormanın oluşması arasında yıllar ve sayısız ilişki vardır. Toprağın niteliği, suyun durumu, seçilen türün çevreyle uyumu ve dikim sonrası bakım, bu sürecin parçalarıdır. Buna rağmen ağaçlandırmanın başarısını anlatırken çoğu zaman dikim günündeki sayıyı yeterli buluyoruz. O fidanların yıllar sonra ne kadarının yaşadığını, başka canlılara nasıl bir ortam sağladığını sormuyoruz. Üstelik doğal çayırlar gibi zaten değerli yaşam alanlarına ağaç dikmek, korumak istediğimiz çeşitliliğe zarar verebilir. Toprağa kaç fidan bıraktığımızı biliyor, nasıl bir yaşam alanı oluşturduğumuzu merak etmiyoruz.

Bu parçanın yazarının asıl eleştirdiği durum aşağıdakilerin hangisidir?

Bir çevrim içi hesabın parolası ele geçirildiğinde aynı parolanın kullanıldığı diğer hesaplar da tehlikeye girebilir. Bu nedenle her hesap için uzun ve benzersiz bir parola oluşturulmalıdır. Ancak korumayı yalnızca parolaya bırakmamak gerekir. Hesaba girişte bir doğrulama uygulaması gibi ikinci bir güvenlik adımının kullanılması, parolayı öğrenen kişinin erişimini zorlaştırır. Ayrıca cihaz ve uygulamalardaki güvenlik açıklarını gideren yeni sürümlerin yüklenmesi ertelenmemelidir. Çünkü güçlü bir giriş sistemi, yazılımdaki açıkları kendiliğinden kapatmaz. Dijital güvenlik, farklı risklere karşı alınan bu önlemlerin birlikte uygulanmasıyla güçlenir.

Bu parçada ortaya konulan düşünceyi özetleyen en uygun slogan aşağıdakilerin hangisidir?

Vezüv’ün patlamasıyla kömürleşen bir papirüs rulosunun içindeki yazıların 2025’te görüntülendiğini okudum. Ruloyu açmaya kalkmak, okunmak istenen metni parçalayabilirdi. Bunun yerine güçlü X ışınlarıyla iç yapısı taranmış, bilgisayar yöntemleriyle katmanları dijital ortamda ayrılmıştı. Yapay zekâ mürekkep izlerinin belirlenmesine yardımcı olurken ortaya çıkan yazıların okunması ve yorumlanması eski dil uzmanlarına kalmıştı. Haberi önce gelişmiş bir cihazın başarısı olarak görmüştüm. Oysa tarama cihazının ürettiği veriler, bilgisayar bilimcilerin işlemleri ve dil uzmanlarının çalışmalarıyla okunabilir bir metne dönüşüyordu. Çözümün her aşamasında başka bir alanın birikimine ihtiyaç duyulmuştu.

Bu parçada fark edilen durumu açıklayan söz aşağıdakilerin hangisidir?

Doğadan esinlenen mühendislik, canlıların belirli bir işlevi nasıl gerçekleştirdiğini inceleyerek bu işleyişten teknik sorunların çözümünde yararlanır. Bu yaklaşımda biyolojik yapı veya süreç, işleviyle birlikte değerlendirilir; elde edilen bilgi, aynı ilkeye dayanan bir araç, malzeme ya da sistem geliştirmek için kullanılır.

Bu parçaya göre aşağıdaki çalışmalardan hangisi doğadan esinlenen mühendisliğe örnek gösterilebilir?

Bilimsel bir araştırmada “ilişkili bulundu” sözü, araştırmacının söyleyebildiği şeyin sınırını çizer. İki durumun birlikte görülmesi, birinin ötekini doğurduğunu göstermeyebilir. Ne var ki araştırma kamuoyuna aktarılırken bu sınır bazen bir fiille aşılıyor: “İlişkili” gidiyor, yerine “yol açıyor” geliyor. Ortada yeni bir deney veya ek bir kanıt yok; yalnızca daha kesin konuşan bir başlık var. Elbette bilim haberleri anlaşılır olmalı. Fakat anlatımı sadeleştirmek, araştırmanın cevaplamadığı bir soruyu cevaplanmış gibi sunmayı gerektirmez. Okura açıklık sunmakla kanıtın izin vermediği bir kesinlik sunmak aynı şey değildir.

Bu parçanın yazarının asıl eleştirdiği durum aşağıdakilerin hangisidir?

İnsanlar için tasarlanmış bir çeşmeden su içen kakaduların görüntülerini görünce önce musluğun açık bırakıldığını düşündüm. Oysa 2025’te yayımlanan araştırma, Sidney’deki bu kuşların çeşmenin döner kolunu kendilerinin çevirdiğini gösteriyordu. Ayaklarını, gagalarını ve vücut ağırlıklarını birlikte kullanarak suyun akmasını sağlıyorlardı. Onlar için yapılmamış bir düzenek, öğrendikleri hareketler sayesinde yararlanabildikleri bir kaynağa dönüşmüştü. Kentte yaşayan hayvanların hayatını yalnızca doğal ortamlarında bulabildiklerine göre düşünüyordum. Bu görüntülerde ise alışılmış bir gereksinimin, insanların değiştirdiği bir çevrede farklı bir davranışla karşılandığını gördüm.

Bu parçada fark edilen durumu açıklayan söz aşağıdakilerin hangisidir?

Gece aydınlatmasında daha parlak olanın her zaman daha iyi olduğu düşünülüyor. Oysa gereksinimin üzerindeki ışık, enerji tüketimini artırırken gökyüzünün doğal karanlığını da bozuyor. Çözüm, aydınlatmayı ihtiyaçla uyumlu hâle getirmekten geçiyor. Gereğinden güçlü lambalar yerine yeterli düzeyde ışık sağlayanlar seçilmeli; armatürler, ışığı gökyüzüne ve çevreye taşırmadan kullanılacak alana vermeli. Boş alanlarda bütün gece yanan lambalar ise zamanlayıcı veya hareket algılayıcılarla yalnızca ihtiyaç duyulduğunda çalışmalı. Böylece aydınlatmanın yararı korunurken gereksiz ışığın oluşturduğu sorunlar da hafifletilebilir.

Bu parçada ortaya konulan düşünceyi özetleyen en uygun slogan aşağıdakilerin hangisidir?

Uyku, yalnızca kişi istediği için hemen başlayabilen bir süreç değildir. Uykuya dalmayı zorunlu bir başarı hedefi hâline getirmek, bazı kişilerde uyuyamama kaygısını artırabilir. Kişi ne kadar süredir uyanık olduğunu hesapladıkça ve uykuya dalıp dalmadığını denetledikçe zihinsel uyarılmışlığı sürebilir. Uyku çabası üzerine yapılan çalışmaların ele aldığı bu döngüde, dinlenmeyi sağlamak amacıyla gösterilen yoğun kontrol, uykuya geçişi güçleştirebilir. “Ters çaba kuralı” olarak adlandırılan bu durumda kişinin uyumak için kendisini zorlaması, uyanıklığını sürdüren kaygıyı besleyerek amacına ulaşmasını geciktirir.

Bu parçaya göre aşağıdakilerden hangisi “ters çaba kuralı”na bir örnektir?